و مراقبت كنند تا مال التجاره دست‌نخورده تسليم خريدار شود . با تمام پيشرفت نسبى كه در نجد ايران حاصل شده بود ، نمىتوان تمدن ايران را در اين دوره با دشت پرثروت بين النهرين مقايسه نمود . در ايران ، به علت عدم مساعدت طبيعت و پراكندگى جمعيت ، شهرنشينى مدتها به تأخير افتاد ، فقط در منطقهء جنوب غربى ايران ، در شوش ، مركزيتى در زندگى مدنى پديد آمد و نخستين دولت متمدن عيلام بوجود آمد . « 1 » گيرشمن در صفحات بعد ، به موقعيت اقتصادى و اجتماعى ايران در قرون بعد اشاره مىكند : « ايران در زندگى ملل آسياى غربى ، در طى سومين هزارهء ق . م . اهميت يافت . پادشاهيهاى بزرگ بين النهرين كه مبتنى بر اقتصاد مدنى بودند ، در توسعهء حيات سياسى ، اجتماعى و اقتصادى خود ترقى عظيم حاصل كردند . احتياج آنها به مواد اوليه براى ابنيه ، امور عام المنفعه ، اسلحه و اشياء هنرى افزوده گرديد . با توسعهء قدرت سلطنتى ، مقادير بسيار ، از اشياء مصنوع ، در مراكز مختلف بين النهرين ساخته شد . سياست اقتصادى سلاطين ، آنان را وادار كرد كه بيش از پيش در جستجوى بازارها برآيند . ايران در اثر نزديكى با دول نيرومند ، توجه همگان را جلب مىكرد و موقعيت ترانزيتى ممتازى داشت . سرب ارمنستان و لاجورد بدخشان و ذخاير معدنى و طلاى ماد و مس و قلع و انواع سنگ از ايران به بابل حمل مىشد . يكى از انگيزه‌هاى اساسى سلاطين بابل ، در لشكركشى به ايران ، دست‌يابى به منابع زيرزمينى و استفاده از موقعيت ترانزيتى ايران بود ولى در اين راه توفيق نيافتند . » « 2 » ظهور عهد مفرغ ، در ايران در حدود دو هزار سال ق . م . وقوع يافت و موجب تغييرات مهمى در اقتصاد اين ناحيه شد ؛ مراكز روستايى توسعه يافت ولى به پاى دهات و شهرهاى مغرب نرسيد . در حقيقت ، كمى آب از ديرباز مانع توسعهء كشاورزى مىگرديد و زندگى بدوى و نيمه بدوى را به سكنهء اين نواحى تحميل مىكرد . با اين حال ، ايران از بركت منابع زيرزمينى خويش به حد وسيع در اقتصاد مدنى ممالك غربى شركت جست ، تجارت تحت شرايط دشوارى انجام مىگرفت ، بازرگانان ثروتمند ، براى رهبرى تجارت خود ، غالبا مجبور بودند در نواحى آشفته و ناامن سفر كنند و در نتيجه براى احتراز از مخاطرات مىبايست سرمايهء خود را به دست سلاطين ، نجبا و روحانيان به كار اندازند . آنان منافع سرشارى از آن سرمايه بدست مىآورند و بازرگانان را ريزه‌خوار خوان خويش مىكردند . در اين عهد ، بازرگانان دوره‌گردى بودند كه فلزات كهنه و مستعمل را مىخريدند و بعنوان گدازگر و آهنگر به كار مىپرداختند . ايران بواسطهء مواد خامى كه داشت مورد توجه قرار گرفت و بعنوان يكى از مهمترين تهيه‌كنندگان مس ، قلع ، سرب ، چوب و سنگ ، لايق دخول در جمع ملل باستانى گرديد . همچنان‌كه روابط بازرگانى توسعه مىيافت ، كاروانها زيادتر مىشد ، و مردم بيش از پيش به نقاط دوردست مسافرت مىكردند . « 3 »

--> ( 1 ) . ر ك : ايران از آغاز تا اسلام ، پيشين . ص 24 - 10 . ( 2 ) . همان . ص 40 - 39 ( به اختصار ) . ( 3 ) . رك : همان . ص 55 - 54 .